14/11/2008 - İlk mehebbet yanğisi

İlk məhəbbət yanğısı

ağladım göz yaşlarım düşdü atəşə

      yenə də bu yanğını söndürəmədim

bağıra - bağıra yazdım səni içimə

 bir kəs olsun üzünü güldürəmədim

Ahmet Kaya

“İlk məhəbbət yada düşər həzin – həzin ağlaram”. Bir zamanlar belə bir mahnı vardı. Zəhmətkeş xalqımız tez-tez bu mahnını dinləyərdi. Təkcə bu mahnının yuxarıda yazdığımız cümləsini diqqətlə nəzərdən keçirtməklə aydın olur ki, ilk məhəbbət insanların qəlbində necə böyük, necə dərin yaralar açır.

Təsəvvür etmək çətin deyil; 40 -50 yaşlarında bir kişi bu mahnıya qulaq asa- asa oturub hönkür – hönkür ağlayır.

 “Alma” keçən sayda ilk məhəbbətlə bağlı bir sorğu keçirmişdi. Tanınmışlar ilk məhəbbətlərini “Alma”ya danışırdılar. Özü də çox böyük nisgillə. Məsəl üçün şair Vasif Süleyman qayıdıb deyir: “ Bu unudulmaz bir hissdir... ilk eşqimi çox yaxşı xatırlayıram. Onu yaddaşdan silmək olarmı?...” Digər müsahiblər də təqribən bu kontekstdə cavablar veriblər. Və təbii ki, heç biri ilk sevdikləri ilə evlənməyib.

İsveçrədə keçirilən bir sorğuda da avropalılar iç yanğısıyla əllərinə böyük bir qətfə götürüb ağlaya – ağlaya müxbirə bildiriblər ki, bəli onlar ilk məhəbbətlərini təzədən yaşamaq istəyərdilər.

İnsan təqribən on dörd – on beş yaşlarından sevməyə başlayır. Yəni ergənləşməyə başladığı dövrdə. İnsanın düşüncələri, dünya görüşü bu yaşda tam formalaşmamış olur. Bu yaşda ehtiras hələ xam olur. Sevmək xatirinə sevmək xarakteri daşıyır. Sevginin platonik hissəsi daha bol olur. Gecələr sevgilini düşünürsən, kədərli musiqilər dinləyirsən, pəncərəsinin qarşısından çəkilmirsən və s.

Təbii ki, həyata yeni addım atmağa başlamış gəncin sevgisi çox kövrək olmalıdır. Onun həyat haqqında təsəvvürləri hələ tam formalaşmadığı kimi sevgisi də natamam olur.  14 yaşında ana olmuş qız körpəsinə qulluq etməyi bacarmadığı kimi sevgisində də başaracaqsız olur. Ona görə böyük Şekspir Romeo və Julyetttanı iki günün içində görüşdürür sevişdirir, evləndirir və öldürür. Yəqin bilirmiş onların sevgisini bir az da uzatsa Romeo başqasını sevəcək.

İlk məhəbbətin sonunda ayrılıq uyuyur. O qovuşmağa meylli deyil.

Yaxşı bəs niyə hamı ilk məhəbbətini yenidən yaşamaq istəyir. Çünki ilk məhəbbətdə fiasko var, məğlubiyyət var. Heç kəs məğlub olmağı istəməz. Əgər məğlub olmusansa ilk fürsətdə onun əvəzini çıxmağa çalışırsan. Şah İsmayıl Xətainin təkrar şansı yaransaydı yenidən Çaldıran savaşını edərdi.

İkinci bir tərəfdən insanın xislətində sado-mazoxist istəyin olduğunu unutmaq lazım deyil. İxtiyari insan kədərə meyllidir. Arada içib keflənəndən sonra, ya da qəmli mahnı dinləyərkən xatırlayıb kədərlənməyə bir şey olmalıdır ya yox. İnsan ömür boyu məsud yaşaya bilməz. Siddhartha Qautama  saraydakı rahatlıqdan xoşbəxtlikdən kədərsizlikdən bezdiyi üçün təğyiri - libas olub sarayı tərk etdi. Və Budda oldu.

İlk məhəbbət insanın kədər ehtiyatıdır. Kədərlənməyə səbəbi olmayanda o yadına düşür. Onu xatırladıqca böyük itkisi olduğunu düşünür və əzab çəkdikcə xoşallanır. Ruhi tarazlığını bərpa edir.

Belə olmasaydı ayrılıqdan, nakam məhəbbətdən bəhs edən bu qəmli mahnılara kim qulaq asardı axı. Kimin üçün yazılardı bu mahnılar?!

30/10/2008 - “Dedovşina” ve dedovşina

“Dedovşina” və dedovşina

Hərbdə “ded” təxris əmrini gözləyən, xidmətinin son fazasına gəlmiş əsgərin qeyri-rəsmi adıdır.  Bunu əsgərlikdə olmuş hər bir kişi bilir.

“Ded” əsgərliyin ağsaqqalıdır, loru dildə desək əsgərliyin bütün cikin – pikin bilən adamdır.

Ağsaqqalların imtiyazları olduğu kimi  onun da bir sıra imtiyazları var. O hamıdan az işləyir, bəzən heç işləmir, özündən kiçik çağırışçılara göstərişlər, məsləhətlər verir. Bəzən yeri gələndə kimi isə danlayır, şillələyir, hətta eşşək sudan gələnə kimi döyür də. Bu baxır “ded”ə, onun qanacağına, qabiliyyətinə, əxlaqına, yaşına və s.

“Ded”ə zabitlər də hörmət edirlər. Artıq onunla daha az əsgər kimi davranmağa başlayırlar.

Əsgərlikdə belə bir qayda  hökm sürür ki, gənc əsgəri gərək döyüb, danlayıb, yanında günahkar çıxarasan ki, sabah o köhnələndən sonra aranızda pərdə olsun. Belə demək mümkünsə yerini bilsin. Üzünə qayıtmasın. Bununla həm də gənc əsgərlər saf – çürük edilir, aralarında kimin qulluq uşağı, kimin işverən, “sınmayan” olacağı üzə çıxır.

Dedovşina, yəni “dedlərin birliyi” Sovet dövründən qalmadır. Hələ sovet dövründə hakim dairələr bunun qarşısını ala bilmirdilər. Bəlkə də almaq istəmirdilər.

Sovet dövrü əsgərliyi zamanında xidmət eləmiş  yaşlı nəsildən  dedovşina nağıllarını çox eşitmişik. Nədənsə bu nağılların hamısında azərbaycanlılar “qəhrəman” olublar.

Guya bizim beş – altı  azərbaycanlı Rusiyanın orta göbəyində meşənin içindəki  bir hissədə qeyri - azərbaycanlıların içində ivanı, andreyi qabaqlarına qatıb otarırlarmış. Heç kim də  - heç zabitlər də - onlara gözün üstündə qaşın var deyə bilmirmiş. Sonra da deyirik ki, 70 il  rusların əsarəti altında əzilmişik. Sən demə əsl əzilən olar olublarmış.

Milli ordu yarandı və hamı elə bildi ki, dedovşina daha olmayacaq. Bu ki, rus ordusu deyil. Ordunun  forması dəyişsə də mahiyyəti olduğu kimi qaldı. Heç dedovşinanın Azərbaycan qarşılığı da tapılmadı. Dilimizdə çoxdan kök salmış bu söz hələ də dırnaqda yazılır. Dilçilərsə susurlar.

1971 - ci ildə Stenford universitetinin professoru Filip Zimbardo bir təcrübə həyata keçirmişdi. “Zimbardo effekti ” ifadəsi də burdan yaranıb.  Həmən təcrübə və ona bənzər bir neçə başqa təcrübə həqiqətən dünyanı sarsıtdı.

 O universitet zirzəmisində süni həbsxana düzəltdi. İştirakçılar təsadüfən seçilmiş, ömründə polislə işi olmamış tələbələr idi.

Təcrübənin başlanmasının elə ilk saatlarından “nəzarətçilər” “dustaqlar”la kobud davranmağa başladılar. Halbuki “dustaqlar” özlərini çox sakit aparırdılar. Get – gedə kobudluq daha da artaraq yerini işgəncəyə verdi. Təcrübə yarıda saxlanıldı. “Dustaq”lar psixi sarsıntı keçirdikləri üçün xəstəxanaya yerləşdirildi.

Və nəticə!

Hər insanın içində vəhşi canavar yatır. O hər an üzə çıxıb hökm etməyə, idarə eləməyə, cəzalandırmağa, qan içməyə çalışır. Yetər ki bunun üçün zəmin yaransın. Zəmin olsa mələk də baş kəsib, qan tökər. Dəvə - qanad  məsələsi.

Zəmin isə daha çox həbsxanalarda və hərbdə yaranır. Burada hər kəs özünə cavabdehdir. Bu strukturlarda insani keyfiyyətlər də az gərək olur. Oraların bircə qanunu var: Bacarırsansa “parçala və hökm et”.

İnternetdə yayımlanmış roliklərdən sonra dedovşina məsələsinin üzərinə ciddi şəkildə düşülüb. Yəqin bir çox adam tutulacaq və ya vəzifəsindən uzaqlaşdırılacaq. Məsələnin psixoloji aspektləri isə diqqətdən kənar qalacaq.

Heç dilçilər də bir qərara gələ bilməyəcəklər; dedovşina dırnaqda yazılsın, yoxsa dırnaqsız.

30/10/2008 - "BEYNELMİLEL" hem güldürün, hem ağladan film

22/10/2008 - SSRİ-ni dağıdan serial

SSRİ-ni dağıdan serial

Düz 20 il əvvəl 16 oktyabr tarixində SSRİ-nin mərkəzi televiziyası ilə ilk teleserial yayımlanmağa başladı – “Kəniz İzaura”.  Serialın verilməsinin SSRİ – nin dağıdılması ərəfəsinə taraz gəlməsi təsadüfi deyildi. Məqsəd xalqın diqqətini bir nöqtəyə - İzauranın taleyinə yönəltmək idi. SSRİ – nin  taleyinə qarşı isə laqeydlik lazım idi. Bu zaman SSRİ –  ni daha tez, əlavə əngəlsiz dağıtmaq olardı. Xalqı siyasi proseslərdən uzaq tutmaq üçün onların başını serial, idman, şou proqramlar, yarışlar və s. bu kimi vasitələrlə qatmaq siyasi idarəetmə üsullarındandır.

Braziliya yazıçısı Bernard Qimarainşanın eyni adlı romanının motivləri əsasında çəkilmiş Braziliya istehsalı bu telenovella Sovetlərdə yayımlanan ilk serial idi. İnsan dörd yaşından nə xatırlaya bilərsə mənim də yaddaşımda bu cür xatırlamalar qalıb o filmdən.  Mən daha çox “Mariana”nı, “Sadəcə Mariya”nı, “Santa – Barbara”nı (həddindən artıq urbanistik olduğu üçün bizim evdə dünyanın bu ən uzun serialını bəyənmirdilər), “Tropikankanın sirri” və digər Latın-Amerikan seriallarını xatırlayıram.

Şəhərə təzə köçən vaxtları qohumlarımızın hər gün müəyyən saatda tv qarşısına keçib “Marianna”ya baxdıqları bu günki kimi yadımdadır.

“Kar”ın qəhramanı KA müəyyən edir ki, intihar etmiş türbanlı qızlardan biri bu cəhdindən öncə səssizcə “Marianna” serialını izləyibmiş.

“Marianna”nın   baş qəhrəmanının xarici görkəmi  yaxşı yadımdadır. O vaxtlar Mariannanın təsviri olan təqvimlər bütün evlərdə var idi.

Buruq saçlı bu qız varlı bir ailənin evində qulluqçu işləyir, sonra özünün iradəsi, dönməzliyi, mətinliyi ilə sosial iyerarxiyada öz yerini tutur, kübar cəmiyyətə qoşulur, hamının hörmətini qazanır və s. Qısacası konyunkturanı öz iradəsinə tabe elətdirir.

“Kar”dakı intihar etmiş qizlar isə tipik şərq qadınlarıdırlar. Türban bağladıqları üçün universitetə buraxılmır, ictimaiyyət tərəfindən qınaq obyektinə çevrilirlər. Çıxış yolunu intiharda görürlər, islamda intihar böyük günah sayıldığı halda.

Pamuk Qarsın intihar etmiş qızları ilə Mariannanı müqayisə edərkən Şərqlə Qərbi, şərq qadını ilə qərb qadınını müqayisə etmək, birinin iradəsizliyini, dözümsüzlüyünü, digərinin iradəsini, dəyanətini göz önünə qoymaq istəyir. İntihar etmiş qızın adı bilirsizmi nə idi?! TƏSLİMƏ. Sözsüz diqqətli oxucu Pamukun bu adı təsadüfən seçmədiyini anlayır.

SSRİ-də isə intihar edən olmadı. Məncə “Kəniz İzaura” KQB məmurları tərəfindən incədən-incədən izlənilmiş, Sovet tamaşaçısına kapitalizmi, qərb həyatını maksimum həddə ifşa edəcək bir film təqdim edilmişdi. İkinci bir tərəfdən serialdakı hadisələrin bizim dövrümüzdə deyil 19-cu əsrin 2-ci yarısında cərəyan eləməsi tamaşaçıda qərb həyatına qarşı heç bir maraq oyatmır.

Ümumiyyətlə bütün Latın – Amerikan  serialları İzauradan doğulublar. Bütün qəhrəmanlar ya kölə, ya da qulluqçu olur. Sahibinin ərköyün oğluyla eşqbazlıq edir və sonra ya özləri, ya da ondan doğulmuş bic övladları varlanır, kübar cəmiyyətə daxil olurlar. Latın – Amerikan seriallarının ana xəttini bu mövzu təşkil edir.

Daha Latın – Amerikan serialları qabaqkı kimi xod getmir. İndi xalqımız türk seriallarına baxırlar. Sentimental türk seriallarına. Latın – Amerikan seriallarına ancaq qadınlar baxardılar, kişilərin serialdan xoşları gəlməzdi. Türk seriallarına isə məmə  deyəndən pəpə deyənə kimi hamı baxır. Hər gün eyni saatlarda xalqımız tv-lərinin qarşısına keçib elliklə seriala baxıb qəmlənirlər.

22/10/2008 - Doğum günümde seçilmişler

Doğum günümdə seçilmişlər

Bu gün benim doğum günüm

Hem yorğunum hem hastayım

Bir bar taburesu içinde

Babamın öldüyü yaşdayım

Oktyabrın 15-i. Bu gün mənim doğum günümdür. Ölkədə isə prezident seçkiləri günü.

Uşaq ikən belə bir adət, sueveriya var idi məndə. Doğum günü gecəsi, yeni il gecəsi kimi əlamətdar günlərdə mütləq çimərdim ki yeni ilə, yeni yaşıma təmiz, pak keçim. Bu da bir cür şakərdir. Mirça Eliada buna “su kultu” deyir. Körpənin çiləsində çimizdirilməsi, xristianlıqda xaç suyu, Novruzda səhər tezdən bulaq başına getmək və s. su kultu ilə, onu təmizləyici, paklaşdırıcı xüsusiyyətləri ilə  əlaqədar ayinlərdir.

İslamda kişinun müsəlman olması üçün sünnət olunması gərək olduğu kimi xristianlıqda da xristian olmaq üçün xaç suyuna girməlisən - daha humanist addımdır. Yoxsa həmən adama “kəc” baxarlar.

Məndə də belədir. O yeni ilə gecəsi, o ad günü gecəsi ki, hamama girib yaxşı-yaxşı çimib pak olmadım, elə bilərəm bütün ili kirin –pasağın içində dolaşacam. İl boyu rəzil işlərlə məşğul olacam, bütün pis işlər mənim olacaq. (Burda mənəvi paklıq da nəzərə alınır.)

İslama görə su olmadığı hallarda - məsəlçün səhrada, susuz bir yerdə olduqda və ya hər ay su pulunu qəpiyinə kimi ödədiyin halda yaşadığın binaya su vurulmadıqda və s. bu kimi hallarda – torpaqla təyəmmüm etmək olar. Torpaq da insanı paklaşdırır.

Mənimsə torpaqla aram yoxdur. Həm də bu təyəmmüm məsələsini heç cürə anlaya bilmirəm. Əgər bədənin neçə il sandıqda yatmış lazımsız paltar kimi iy verirsə təyyəmmüm eləmə, istəyirsən lap donuz kimi  torpaqda ağna, yenə xeyri yoxdur. Təmizlənməyəcəksən. Təmizlənmək üçün ən yaxşı vasitə sudur.

Susa bizim binada bir həftəyə yaxındır ki, verilmir. Özü də təkcə prezident seçkiləri ərəfəsində belə deyil, bütün il boyu bu cürdür. Hələ  süni suvarmanın inkişaf eləmədiyi dövrlərdə əkinçilər quraqlıq olduğu zamanlar müxtəlif ayinlər yerinə yetirər, göylər üçün, qəzəblənmniş tanrılar üçün qurbanlar kəsər, ağsaqqallar, qəbilə başçıları min hoqqadan çıxardılar ki, yağış yağsın. Yağış yağmasını isə bayram edər, yenə  qurbanlar kəsərdilər.

Bizim binada da (və məhəllədəki digər binalarda) su verilən gün bayram olar. Binanın qabağında bir-birinin ardınca zivədən asılmağa başlayan rəngbərəng geyimlər yolka oyuncaqları kimi binanı bəzəyər. Xüsusən yaşlı qadınlar balkona çıxıb paltar asa-asa üzlərini göyə tutub bir ağızdan  tanrıya dualar edərlər, “göydəki və yerdəki hakimlər”in şəninə həmd-səna edərlər. Bütün bina karnaval əhval- ruhiyyəsinə bürünər. “Karnaval” isə bizim binada ayda iki dəfədən artıq olmur. 

Su qıtlığına çoxdan öyrəşmişik və şəraitə uyğunlaşmağa da başlamışıq. Məsəl üçün  çayı gün ərzində 2 stəkandan artıq içmərik. Binada su qıtlığı başlayandan sakinlər böyük daş sətkanların israf elədiyini görüb balaca türk sətakanları alıblar. Daha çayı qabaqkı kimi yekə çappa stəkanlarda deyil, həmən türk sətəkanlarında içir, həm də sudan təsərrüf edirik.

15 oktyabr həm də prezident seçkiləri günüdür. Bunu yazmasam da bilirsiz. 2003- cü ildə də Preident seçkiləri oktyabrın 15-nə təsadüf etmişdi. Ondan əvvəlki seçkilərin tarixi yadımda deyil. Dünən tarixdə 15 oktyabr günü  baş vermiş hadisələr mənə maraqlı gəldi. İnternətə girib quqlladım. Nə çıxsa yaxşıdır? Sən demə bu tarixdə təkcə bizim ölkədə prezident seçkiləri keçirilməyib. 1995-ci ilin bu günü İraqdada seçkilər keçirilib və rəhmətlik Səddam Hüseyn 99.96% səs çoxluğu ilə İraqın prezidenti seçilib.

Bu ad günümdə çimə bilməyəcəm. Artıq indidən növbəti yaşıma nagüman baxıram. Ürəyimə pis şeylər gəlir. Yaxşısı budur durum gedum internetə İCQ-də bir iraqlı tapıb soruşum görüm onlarda yağış yağmayanda hansı ayinləri edib, hansı duaları oxuyurlar. Ümid yağışa qalır.

P.S. Yazı oktyabrın 15 - i yazılıb.