Atadan olmaq

Bir dostum var. Mühafizəçi işlədiyi üçün kitab oxumağa bol vaxtı olur. Tanışlığımızdan əvvəl mütaliə səviyyəsi aşağı olan dostumuz indi Çernışevskini, Gertseni, Qonçarovu, Remarkı, Orueli, Bunini oxumuş bir adamdır. Arada Anarı, Elçini də oxumaq istəsə də mən qoymuram. Onun “oxu menyusu”nu özüm tərtib edirəm. Sırada onu Selincer, Turqenev və başqaları gözləyir.

Dostumuz Seymur Baycanın son kitabı “Körpüsalanlar”ı da oxumuşdu. Romanda üstü örtülü verilmiş sevgi səhnələri çox xoşuna gəlib. Amma sonda Ruslanın damarlarını kəsməsini anlamadığını deyir, özünü mazutlu Xəzərə atsaydı daha maraqlı olardı.

İndi isə Çingiz Aytmatovu oxuyur. Birinci cildi mən oxuyuram , ikincini o.

Kitabı ona verdiyim günün səhəri bir də gördüm geri gətirib. O gecə ANS-də rəhmətlik Bəxtiyar Vahabzadənin müsahibəsi efirə gedibmiş. Həmən müsahibədə Bəxtiyar Vahabzadə deyib ki, Çingiz Aytmatovun Nobelə namizəd olan vaxtlarıydı, biz də  - mən və bir neçə başqa şair – yazıçı getmişdik Çingiz müəllimlə görüşə. Biz ona gəlişimiz məramını söylədikdə o dedi ki, mənim heç Qarabağ münaqişəsindən xəbərim yoxdur. O zaman Çingiz Aytmatov Brüsseldə səfir idi.

Rəhmətlik Bəxtiyar müəllimin bu müsahibəsinə baxan qaçqın dostum da Çingiz Aytmatova acığı tutduğundan onun əsərlərini oxumamaq qərarına gəlir. Bunu mənə deyəndə kitabı ondan alıb birinci səhifəni açdım, kitaba yazılmış ön sözü ona göstərdim. Ön sözün müəllifi Bəxtiyar Vahabzadə idi. Dostum bunu görəndən sonra daha heç nə demədi. İndi “Cəmilə” əsərini oxuyur.

Mən isə “Gün var əsrə bərabər” romanındayam. Əvvəla onu deyim ki, prezidentin sərəncamı ilə dərc olunan bu kitabda nə qədər istəsən hərf səhvi tapmaq olar. Ölkə kitabxanalarının zənginləşdirməsi məqsədilə latın qrafikası ilə kitabların dərc olunması əlbəttə ki, təqdirəlayiqdir. Ancaq daha kitabın hər səhifəsində də hərf səhvi olmaz axı. Hələ tərcümədə olan ciddi nöqsanları, buraxılmış söz və ifadələri demirəm.

Sovet dönəmində kitabın son səhifəsində düzəliş vərəqəsi olardı. Həmən vərəqədə kitabda yol verilmiş səhvlər səhifənin nömrəsi ilə birlikdə göstərilərdi. Hərf  səhvlər bir kitabda ən uzağı iki ya üç yerdə olardı. Daha kitabın hər səhifəsində hərf səhvi olmazdı. Özü də bu cür nöqsanlar təkcə  Çingiz Aytmatovun əsərləri dərc olunmuş kitabda deyil, digər kitablarda da var.

Kitabın bir yerində belə bir cümlə var: “Bu qamışların içində də əli ovçular gizlənir ”. Bu cümlədə “silahlı” sözü buraxılıb. Başqa bir yerdə: “Zərifə indiyə qədər qohumlarının göndərdiyi bir məktuba da cavab almamışdı”. Bu cümlədə isə “qohumlarının” deyil “qohumlarına” olmalı idi. Kitabı bir az da diqqətlə oxusan bəs qədər nöqsan tapmaq olar. Amma biz bir o qədər də dərinə getməyək.

Kitablarda gedən səhvlər haqqında bir lətifə də var. Bəlkə eşitmiş olarsınız: Məşhur şairin həyatından bəhs edən kitab çap olunur. Nəşriyyatda bununla əlaqədar toplantı keçirildikdə kitabda cəmi - cümlətani bircə yerdə hərf səhvi olduğu aşkarlanır; çapda “N” hərfinin yerinə “T” hərfi gedib. Naşir bu səhvi elə də böyük nöqsan hesab etməyib kitabın satış məntəqələrinə dağıdılmasına razılıq verir. Kitabı almış oxucular  oxuyurlar: “Məhşur şair ........ 1910-ci ildə aTadan olub.”

P.S. Gələn dəfə mütləq “Gün var əsrə bərabər”dən  danışacam.

Atamla mən qərbli olsaydıq

Keçənlərdə Çarlz Bukovskinin həyatından bəhs edən bir kitab oxudum. Maraqlı idi. Adam bütün ömrünü içkiyə versə də dəyərli əsərləri ilə yadda qalıb. Həyatı kimi əsərləri də içkiylə sekslə doludur. Amerikanın müasir şairlərindən biridir.

Lakin məni daha çox düşündürən Bukovskinin valideynlərinə qarşı münasibəti oldu. Adam valideynlərindən nifrət edirdi. Bəs səbəb nə idi?

Atası onu bir neçə dəfə döymüş, hətta bir dəfə evə içkili gəldikdə döşəməyə qaytardığı üçün burnunu öz qusuntusuna  batırmışdı. Bunlar bir övladın atasına nifrət etməsinə səbəb ola bilərmi, əcəba?

Öz uşaqlığım gəlir ağlıma. Saysız dəfə döyülmələr, danlaqlar, nəfəs kəsən yumruqlar, məni zebraya bənzədən bədənimdəki saysız, çubuq izləri. Bu döyülmələrin heç biri səbəbsiz deyildi. Hamısını burda sadalayan deyiləm ki.

Atam məni o cür iyrənc bir üsulla heç vaxt cəzalandırmayıb. Yəni burnumu öz qusuntuma batıraraq. Amma əlimi isti sobaya basdırıb. Bunun da səbəbi olub.

Bir dəfə bazardan qayıdarkən birinin “kişi oğlu”sansa bu zənbilə bir yumruq ilişdir deməsi ilə bir an düşünmədən sol əlimlə (mən solaxayam, solla qol güləşdirmək istəyən varsa e - mailimə yaza bilər) yumurtayla dolu zənbilə bir yumruq atmışdım. Evə gəldiyimizdə anam hamısını atama danışdı. Atam isə içindəki hirsi gizlədən bir gülümsəyişlə mənə dönərək: “əgər kişi oğlusansa zənbilə yumruq atdığın əlini bir də sobaya bas” -  dedi. Qürurlu bir tərzdə sobaya yaxınlaşaraq əlimi qaynar səthinə bir neçə dəf toxundurmağa cəhd etsəm də “kişi oğlu” olduğumu isbatlamağa cəsarətim çatmadı. Bunu mənim əvəzimdən atam edəsi oldu. Bir gün əlim su dolu bankanın içində gəzəsi oldum.

Buna bənzər cəzaları çox saya bilərəm. Bəlkə də Bukovski mənim yerimə olsaydı məhşur şair kimi deyil, ata qatili olaraq yadda qalardı.

Mənimsə içimdə heç bir zaman atama qarşı sevgidən başqa bir şey olmadı. Hisslərə qapılaraq atam  haqqında pis təəssürat yaratdımsa da bunu atam barədə oxucunu məlumatlandırmaqla düzəldək.

Zəhmətkeş bir ailə sahibidir atam. Hər zaman ailəsini bütün istəklərinin önündə tutub. Anladığınız kimi toplumdakı əksər atalar kimidir atam.

Heç kəs də uşaq vaxtı atasının onu döymədiyini iddia etməsin. Hər kəs uşaqlıqda atasından aşağı yuxarı bir şillə yemişdir.

Atam da məni çox sevir, bilirəm. Bəs o zaman onun mənə bu qədər AĞIR CƏZA verməsinin səbəbi nə idi? Günahımın da AĞIR olması. Bir zənbil yumurtanı məhv eləmişdim. Halbuki o 6 nəfərlik bir ailənin həftəlik rasionunun bir hissəsiydi. Atamın məni bu cür cəzalandırlmasının psixolji səbəbləri yox idi. Şüurlu addım idi. Bu cəza üsulunu dərk edərək tətbiq etmişdi. Çünki yaşadığı cəmiyyət, adətlər, dünya görüşü, dini bunu tələb edirdi.

Oxşar cəza üsulu keçənlərdə İranda da tətbiq olundu. Ona ərə gəlmək istəməyən qızın üzünə turşu ataraq kor etdiyi üçün oğlana da məhkəmə gözlərinin kor edilməsi hökmünü kəsdi.

Atam qərbli olsaydı mənə bu cür cəza verərdimi? Əlbəttə ki, yox. Onun yaşadığı mühit “oğlunun həftəlik pul xərclərini kəs”, və ya “bir həftə uşaqlarla oynamağa buraxma” deyərdi. Amma heç vaxt oğlunun əlini isti sobaya basaraq cəzalandır deməzdi.

İnanmıram ki, Bukovskiyə birisi “kişi oğlu”sansa bir zənbil yumurtaya yumruq at” çağırışına mənim kimi cavab verəydi. Onun cavabı mütləq bu cür olacaqdı: “get bu məsələni onun özü ilə həll et”.

Mənsə belə etməmişdim. Vandalcasına atamın oğlu olduğumu sübut etməyə çalışmışdım. Düşüncəsizcəsinə. Çünki şərqli bir atanın şərqli övladıyam. Və “şərqli”  günahın da “şərqli” cəzasını almışdım.

 Qəzzada Anna Frank

Ərdoğanın Davosdakı nitqindən sonra aləm bir-birinə dəydi. Adamın həqiqətən də güclü nitq qabiliyyəti var. İstanbul bələdiyyə başqanı olan zamanlar bir şer diski də çıxarmışdı.

Gənc jurnalist Seymur Verdizadə deyir ki, Ərdoğanın bu çıxışı öncədən düşünülmüş və sırf elektorata hesablanmışdır.

Bu nitqin Türkiyənin xarici siyasətinə də təsirsiz ötüşməyəcəyi, beynəlxalq aləmin Türkiyəyə münasibətini dəyişəcəyi məlumdur.

 Abdullah Gülün Səudiyyə Ərəbistanına səfəri, orta Şərqdə özünə yeni dayaqlar axtarması da bu üzdəndir.

Davosda bir fikir səsləndi. Və bu fikirdə həqiqət işartıları var idi. Bu nitq əzilən bir xalqın iniltilərini, haqq səsini çatdırdı dünyaya dünyanın gözü və qulaqları Davosdaykən.

Bu fikri kimin səsləndirməsi önəmli deyil. Bunları Çeçenistanda günahsız insanların qanını tökmüş Putin də səsləndirə bilərdi, İraqda bir milyon insanın qətlinə fərman vermiş Buş da. Amma Ərdoğan səsləndirdi.

Mən Erdoğan simpatizianı deyiləm, biləks onun Türkiyəni orta əsrlərin qaranlıq dünyasına götürdüyünü, layiq Türkiyə Cümhuriyyəti yerinə islam dövləti qurmağa çalışdığını düşünürəm. “İkinci İran”ın bizə heç bir faydası olmayacağını da bilirəm.

Ərdoğoan Nobel Sülh mükafatçısı Şimon Peresə “Sən insanlığa qarşı cinayət eləmisən!” deməkdə haqlı idi. Və bu cümlələri böyük natiqlik bacarığı ilə deməsi nitqini daha da qüvvətləndirdi.

İsrailin Qəzzanı bombardmanının məqsədi Həması zərərsizləşdirmək olsa da orda min üç yüzdən çox günahsız insan öldürüldü.

E-mailimə gələn şəkillərdən dəhşətə gəldim. Qundağlarını kəfənə dəyişmiş körpə yavrucaqlar. Onlar hələ ana döşlərini belə düzəməlli görə bilmirdilər.  Onlar hələ bomba səsləri ilə ana laylasını ayırd edə bilmirdilər. Onlar hələ silahla gülü seçə bilmirdilər.

Qəzza bezib  bu bitməz- tükənməz müharibədən. Nə qədər ölüm görmək olar?! Nə qədər yaxınlarını itirmək olar?! Yoxmudur Qəzzada kimin qalib gəlməsinə önəm verməyən insanlar?! Əlbəttə var! Və onları düşündürən yalnızca yaşamaqdır. Sakit bir guşədə silah səslərini, aramsız ağlayışları eşitmədən, dağılmış binaları, uçmuş körpüləri, sındırılmış ağacları görmədən yaşamaq!

Qəzzada arzular puç olur. Ümudlər qırılır. Burada həyatla mübarizə aparmırsan, həyat özü səni mübarizə vasitəsinə çevirir.

Uşaq vaxtı bizdən böyüyəndə kim olacaqsan deyə soruşanda hərəmiz bir şey söyləyərdik; polis, müəllim, şofer, kosmonavt (çox az adam kosmonavt olmaq istəyərdi), futbolçu, həkim və s.

Qəzza uşaqlarının arzulayacaqları bir şey yox. Zatən arzulasalar belə mənası olmayacaq. Ya böyümədən ölməyə, ya da terrorçu olmağa məhkumdurlar. Onların alnına bu yazı yazılıb. Bizim taleyimiz BİR QƏDƏR özümüzdən asılıdır, onların taleyi isə özlərindən HEÇ asılı deyil.

İkinci Dünya Savaşından sonra bir çox müharibə iştirakçılarının xatirələri dünyada maraqla qarşılandı. Bu xatirələr, gündəliklər dəfələrlə tirajlanır dünyanın hər yerində oxunurdu. Onlardan biri də Anna Frankın gündəliyi  idi.

Yəhudi əsilli idi. Müharibə başlayanda ailəsi ilə iki ilini Niderlandda bir evin sığınacağında keçirdi və bu müddət ərzində düşüncələrini, hisslərini tutduğu gündəliyə qeyd elədi. Sığınacaqları aşkar olunduqdan sonra onu alman lagerinə apardılar. Orada tifdən öldü. Atası müharibədən sonra onun gündəliyini çap etdirdi. Anna Frankın gündəliyi bütün dünyada böyük maraqla qarşılandı. Bu gündəlik tirajlanır. Onun haqqında film də çəkilib.

Kim bilir bəlkə bu qızcığaz yazar olmağı arzulayırdı. Özü buna şahidlik edə bilməsə də bu arzusu müəyyən miqdarda alındı. Qəzzada isə bir hərf belə yazmağa öyrənə bilmədən qəfil gülləyə tuş gələn uşaqlar var.

AZƏRBAYCANCA TOY

Ötən həftəki toyla bağlı yazımızdan sonra bir daha bu mövzuya qayıtmamaq qərarına gəlmişdim. Nədənki, onsuz bu toyu edənə kimi (məsələnin maliyyə tərəflərində qətiyyən iştirakım olmayım) əsəblərim tamam korlanmışdı. Reabilitasiya dövründə yenidən bu məsələyə qayıdıb qanımı qaraltmaq istəməzdim.

Amma həmən yazının keçən həftə  adyazarda da çıxmasından sonra ordakı şəhrlər lap qafamın tasını atdırdı. Mən də mövzuya bir daha qayıdası oldum.

İlk şərh bu cür idi. “EVLƏNMƏZDİN”. Bu şərhçiyə nə cavab verəsən? Uyğun bir məkanda bu sualı mənə rubəru versəydi, əlbəttə ki, anında da cavabını alardı.  Bizim yalnız sanal aləmdə qarşılaşmaq imkanlarımız olduğu üçün və mən də həddindən artıq utancaq olduğum üçün ona bu cür cavab yazmaq istədim: “Bir qələtdir eləmişəm, bir daha eləmərəm.” Amma ərindiyimdən heç nə yazmadım.

İkinci şərh bir az uzun olduğu üçün yazmıram. Ancaq aşağıdakı cavabımdan şərhdə nə yazıldığını təxmin edə biləcəksiniz.

İngiliscə “oyuncaq” mənasını verən bu mərasimin adını bablarımızın “toy” qoymaları əlbəttə ki, tam təsadüf olub. Onlar ingiliscə bilmirdilər. Toyda bəylə gəlini oyuncağa çevirməyin yollarını isə çox gözəl bilirdilər. Nədənki, bu mərasimdə bəy və gəlinin oyuncaqdan heç fərqləri olmur. Onların fikri nəzərə alınmır və heç bir önəm daşımır. İki nəsil yığışıb qızla oğlanı evləndirərək neçə vaxtdan bəri xərclədikləri pulu yığmaqla məşğul olurlar, vəssalam.

Toy mərasimi artıq sadəcə bir mərasim olmaqdan çıxaraq çox böyük bir infrastruktura malik biznes sektoruna çevrilib. Keçən dəfə dediyimiz kimi ölkədə ən gəlirli və heç bir maliyyə böhranının qızdırmaya yoluxdura bilmədiyi yeganə sektor toy biznesidir. Təsəvvür edin ki, taksilərdən tutmuş şadlıq saraylarına kimi bu qədər subyekt toy infrastrukturuna daxildir. Hələ mən çalğıçıları, tamadanı, cehizi, gülü, nə bilim daha nələri demirəm. Aeroport yarmarkasında çırağın üstünə iki kəlməlik “Xoşbəxt olun ” cümləsini yazdırmaq bir manata başa gəlir.

Bu proses zamanı bəyin və ya gəlinin valideynlərə qarşı çıxaraq öz istəyini bildirməsi və hansısa detalı öz iradəsi xeyrinə dəyişməsi mümkün deyil. Çünki bu oyunda təkcə valideynlərə qarşı deyil, bütün sistem qarşı oynamalısan. Oyuna isə girdinmi sonacan oynamalısan.

Toyun ilk addımı atılandan bəy və gəlin çıxmaza düşür. Bu çıxmazdan isə birini edib o birini etməməklə çıxmaz olmaz. Ya heç birini etməməlisən  - bu mümkün deyil – ya da hamsını.

Kafkanın “Qəsr”i yadınızdadırmı? Əlində bu qədər imkanı olduğu, qəsr göz görəsi məsafədə yerləşdiyi halda K. heç cürə ora yol tapa bilmir. Kənd cammatı K. ilə razılaşıb üzünə gülsələr də arxasınca bildiklərini eləyirlər. K. çıxmaza düşür.

Bəylə gəlin də eynilə Kafka qəhrəmanlarını oynayırlar.

Keçən dəfə bir kənd müəlliminə rast gəlmişdim. Toydan gəlirdi. İçkinin verdiyi kədərlə  yanıqlı - yanıqlı  dedi ki, ay ərzində toylara 300 AZN - dən çox pul xərcləyib. Aylıq maaşı isə 100 AZN - dir. Deməli müəllim  200 AZN - i ya borc tapıb ya da başqa gəlir sahəsi var. İlk baxışdan onun bu addımı axmaqlıq kimi görünsə də, o çox uzaqgörən bir addım atıb. Gərək ki, riyaziyyatçı olan o müəllim bilir ki, indi toylara yazdırdığı nəmərlər bir neçə il sonra onun oğlunun toyunda inflyasiya nəzərə alınmaqla geri qayıdacaq. Və o da toydan yığdığı pulla oğlunu sabit maaşı olan bir işə düzəldə biləcək. Ən azından.

Bu düşüncə ilə xalqın əksəriyyəti yaşayır. İndi siz deyin bu cür “uzaqgörən bir siyasət”i iqnor etmək olarmı?

Gəlin maşını sifarişi

Toyum oldu! Təbrik etməyə ehtiyac yoxdu. İstəyərdim deyim ki, guya nə böyük qəhrəmanlıq eləmişəm ki. Amma çox yox bir azca dərinə gedəndə görürəm ki, həqiqətən də çox böyük qəhrəmanlıq eləmişəm.

Azərbaycanda evlənmək təkcə qeydiyyat şöbəsinə gedib kəbin kəsdirməkdən ibarət deyil. Təkcə kəbin olsaydı evlənməyə nə var idi ki. Adam arsızlığına salıb ildə lap üç – dörd dəfə evlənə bilərdi. Amma buraya cəmi üç hərfdən ibarət olmasına baxmayaraq çox böyük zırıltı da daxildir: TOY. Toy isə bəy-gəlin stolunda beş – altı saat oturub ortalıqda hoppanıb – düşənlərə tamaşa etmək deyil. Toyun zırıltıı lap əvvəldən başlayır.

Comərdlik edib elçiliklə nişan məsələlərini və eləcə də xərclərini çıxsaq toy evin təmirindən başlayır. Uzun, yorucu təmirdən. Təmir zamanı adamın pulu qədər canı da çıxır. Təmir müddətində adamın əsəblərinin nə qədər korlandığını bir allah bilir. Əsəblərim o qədər korlanmışdı ki, çatana it kimi çımxırırdım.

İkinci iş şadlıq sarayı tapmaq idi. Bunu birtəhər yoluna qoyduq. Bu məsələyə o qədər qarışmasam da öz təkliflərimi verdim. Əsas tələbim isə o idi ki, toyda mənim istədiyim musiqilər səslənsin(heç olmaya bir-ikisi) və bir də tamada uzun – uzadı çərənləmələrə yer verməyərək çox  lakonik çıxışlar etsin. İkinci istəyimə əməl olunmasa da birincisinə müəyyən mənada əməl olundu- birinci valsda Cem Karacanın “bu son olsun” mahnısı səsləndi. Bəlkə də bu Cem musiqisinin səsləndiyi ilk Azərbaycan toyu idi.

Toyun qarmaqarışıq məqamlarından biri də şadlıq evi ilə danışıqdır. Beş – altı saatlıq bir məclisin sonunda şadlıq evi sahibinə ortalama 4000-5000 AZN ödəyirsən otrada isə heç bir müqavilə olmur. Toy ərzində isə görürsənki, şadlıq evi heç verdiyi sözün yarısına əməl eləməyib. Əgər şadlıq evi ilə toy sahibi arasındakı razılaşma yazılı müqavilədə öz əksini tapsa şadlıq evi də öz işinə daha məsuliyyətlə yanaşar və görüləcək iş də daha keyfiyyətli alınar.

 Toyun ən maraqlı məqamlarından biri də gəlin maşını sifarişidir. Əvvəllər bu biznesin geniş yayıldığını xəyalıma belə gətirməzdim. Sən demə ölkədə toy infrastrukturu çox geniş yayılıbmış. Ümumiyyətlə toya ən az dəxli olan ixtiyari biznes sahəsi belə sahibkarlığın  gəlirli sahələrdən biri imiş.

Maşın sifarişi zamanı işçi maşını o qədər təriflədi ki, əlim üzümdə qaldı. “Bu maşının ili budur”, “Təkcə diskləri 5000 dollardır”, “Bu disklərdən Bakıda heç bir maşında yoxdur”, “İçindəki maqnitofonun qiyməti filan qədərdir”, “Oturacaqlar avtomatikdir” və s. bu kimi moizələr. Sanki bu maşını iki saatlıq icarə götürmürsən satın alırsan. Axı mənim nəyimə gərəkdir sənin maşının diskləri neçəyədir, və ya oturacaqlar mexanikidir, yoxsa avtomatik. Mənə maşın vur tut ikicə saatlığına gərəkdir, istəyirsən diskləri lap 100 dollara olsun, fərq etməz. Təbii ki, mən bu sualı işçiyə verdim. Onun isə cavabı təqribən bu cür oldu ki, toy ömründə bir dəfə olan işdir, maşın videoya düşəcək, məhəllədə dayananda qonum-qonşu baxacaq. əlbəttə onun gətirdiyi faktorlar mənə vız gəlirdi. Amma sən demə bu faktorları nəzərə alanlar, maşın sifariş verərkən qonuşuların bəylik maşını haqqında nə düşünəcəklərini fikirləşənlər  var imiş bu məmləkətdə.

Belə olan təqdirdə heç gəlin maşını sifarişi ilə məşğul olanları da qınamaq olmur. Yazıq neyləsin ki, əksər müştəriləri ondan maşının bu göstəricilərini soruşurlar. Bəlkə də mən onun maşının diskisi, maqintafonunun markası, ili ilə maraqlanmayan nadir  müştərilərindən biri idim.